Χαρτοκόπτης "Ειδώλιο Ψ"

Τα Ειδώλια Φ και Ψ

Τα μυκηναϊκά ειδώλια Φ και Ψ των οποίων το όνομα προκύπτει από την ομοιότητα του σχήματος προς τα ελληνικά ελληνικά γράμματα , αρχίζουν να κατασκευάζονται στα τέλη του 15 ου αι. π.χ και συνεχίζουν να χρησιμοποιούνται μέχρι τα τέλη του 12 ου αι.π.χ. Η καταγωγή τους θα πρέπει να αναζητηθεί στην μινωική παράδοση. Σύντομα πάντως αρχίζουν να χρησιμοποιούνται σε κάθε γωνιά του μυκηναϊκού κόσμου , ακόμα και στο Αιγαίο μετά το 1200 π.Χ.¹

Μυκηναϊκά ειδώλια Φ και Ψ , circa 1200 π.χ.

Είναι μικρού μεγέθους με ύψος περίπου 10 εκ. και χειροποίητα. Έχουν πτηνόμορφο πρόσωπο, περιγεγραμμένο συνήθως με λεπτή ταινία, η οποία κάτω από την μύτη γίνεται οριζόντια και πλατύτερη. Τα μάτια είτε είναι πρόσθετα σφαιρίδια από πηλό είτε γραπτά. Στον ψηλό λαιμό συνήθως φορούν γραπτό περιδέραιο με χάντρες. Τα ειδώλια Ψ φορούν ψηλό πόλο (ψηλό κάλλυμα κεφαλής).

”Ειδώλια Ψ” , Nikos Goumas 2006.

Το κυρίως σώμα για τα ειδώλια Φ είναι σωστός δίσκος, πάνω στον οποίο δηλώνονται πλαστικά το στήθος και χαμηλότερα τα χέρια ενώ για τα ειδώλια Ψ είναι σανιδόμορφο και τα σχηματοποιημένα χέρια υψώνονται προς τα πάνω απολήγοντας σε οξείες γωνίες. Το κυλινδρικό κάτω μέρος διαμορφώνεται χαμηλά σε κώνο, κοίλο εσωτερικά για την καλύτερη στήριξη του ειδωλίου.

Πυκνές κυματοειδείς, ευθείες ή ακτινωτές γραμμές καλύπτουν ολόκληρο το ειδώλιο στην εμπρόσθια και οπίσθια όψη. Αν και οι τύποι αυτοί είναι μάλλον καθιερωμένοι και τυποποιημένοι, όπως ακριβώς αρμόζει σε αντικείμενα μαζικής παραγωγής, δεν ακυρώνεται απαραίτητα η ιδιαίτερη σημασία τους και δεν στερούνται γοητείας.

Τα ειδώλια Φ και Ψ εντοπίζονται σε ιερά σαν αναθήματα, τοποθετημένα σε βωμούς και θρανία κατά τη συνήθη μυκηναϊκή και μινωική πρακτική, σε οικίες και σε τάφους² , κυρίως παιδικούς σαν παιχνίδια. Είναι γεγονός ότι ο συμβολισμός τους ήταν πολυσύνθετος και η χρήση τους πιθανότατα ποίκιλλε ανάλογα με την περίπτωση και τον τόπο εύρεσής του. Πολλοί μελετητές πιστεύουν ότι τα ειδώλια αυτά απεικονίζουν μία θεότητα-προστάτρια των ζωντανών και των νεκρών και χρησιμοποιούνται για τη λατρεία της. Άλλοι τα συνδέουν περισσότερο με τα παιδιά, καθώς μεγάλος αριθμός από αυτά έχει βρεθεί σε παιδικούς τάφους, ερμηνεύοντας τον τύπο Φ σαν παιδική τροφό και τον τύπο Ψ ως σχηματοποίηση της Θεάς «μεθ' υψωμένων των χειρών», σαν θεότητα δηλαδή σε στάση ευλογίας ή ομοίωμα της γυναίκας-αναθέτη³.

"Χαρτοκόπτης με βιβλία και χάρτες" Nikos Goumas , 2010.

Γενικά, θεωρείται ότι συμβολίζουν θεότητες, ενδεχομένως με γονιμικές ιδιότητες. Όπως και να έχει πάντως, τα φθηνά αυτά αντικείμενα συντρόφευαν τους ανθρώπους σε όλες τις εκδηλώσεις της ζωής τους, από τη γέννησή τους, στην παιδική ηλικία, στον καθημερινό βίο, στη θρησκευτική ζωή ως το θάνατο.

¹Αικ. Δημακοπούλου, Το Μυκηναϊκό Ιερό στο Αμυκλαίο και η ΥΕ ΙΙΙΓ Περίοδος στη Λακωνία, 1982, 48 κ.ε. 

²Ch. Picard, Religions Préhelléniques, 1948, 247, 285. 

³E. French, “The Development of Mycenaean Terracotta Figurines”, BSA 66 (1971), 103 κ.ε., A. Furumark, The Mycenaean Pottery. Analysis and Classification, 1972, 86 κ.ε. και Γ. Μυλωνάς, Mycenae and the Mycenaean Age, 1966, 115 κ.ε.

Ειδώλια Φ, Ψ και σύγχρονη τέχνη.

"Ειδωλιο ΨΦ" Nikos Goumas, 2005.

Οι επίπεδες επιφάνειες των ειδωλίων και κυρίως του άνω κορμού εμπνέουν την κατασκευή αντικειμένων χωρίς όγκο και βάθος. Η κυβική μορφή έχει μεταφραστεί σε μία οπτική εικόνα, στην οποία το τρισδιάστατο στοιχείο είναι αποσυνδεδεμένο από τον αρχικό όγκο του αντικειμένου. Η περιεκτικότητα και η αναίρεση των λεπτομερειών συντείνουν σε καθαρότητα, συμπύκνωση και σωματική πληρότητα.